Duże zróżnicowanie występuje zwłaszcza między rasami zimnokrwistymi, pochodzącymi z Europy Północnej, a rasami gorącokrwistymi, wywodzących się
z obszarów pustynnych. Wyraźna dysproporcja w wielkości koni należących do tych grup ras nie jest jednak wynikiem ich odmiennego pochodzenia, lecz raczej wpływu środowiska. Jest on najbardziej widoczny u kuców, które w naturze żyją na niegościnnych terenach górzystych i na wrzosowiskach Europy. Brak dostarczanej ilości paszy w połączeniu z surowym klimatem ograniczyły ich wzrost, a trudne warunki środowiskowe zdeterminowały wykształcenie mocnych, pewnie stawianych kopyt.
Kuce Connemara
Pewnie stąpające, nadzwyczaj odporne kuce connemara wykształciły cechy pozwalające im przystosować się do trudnych warunków środowiskowych.
Konie gorąco i zimnokrwiste
Konie gorącokrwiste charakteryzują się żywym temperamentem, lekką i i zwartą budową oraz cienka skórą. Najszlachetniejszymi rasami gorącokrwistymi są konie czystej krwi arabskiej i konie pełnej krwi angielskiej. Właśnie araby i w mniejszym stopniu konie beberyjskie i angielskie dały początek wielu rasom koni europejskim.
Są to rasy czyste. W tworzeniu tych ras brał też udział koń hiszpański.
Konie zimnokrwiste charakteryzują się łagodnością, wytrzymałością i ciężką budową. Rasy te powstały w XIX wieku w Europie. Wszystkie rasy koni można podzielić na dwie grupy: rasy kulturalne i prymitywne. Do ras prymitywnych zaliczane są m.in. kuce. Wśród ras kulturalnych można wyróżnić konie zimnokrwiste oraz gorącokrwiste (szlachetne), obejmujące rasy czyste i półkrwi. W literaturze anglojęzycznej szlachetne konie wierzchowe nazywane są ciepłokrwistymi.
Konie zimnokrwiste charakteryzują się łagodnością, wytrzymałością i ciężką budową. Rasy te powstały w XIX wieku w Europie. Wszystkie rasy koni można podzielić na dwie grupy: rasy kulturalne i prymitywne. Do ras prymitywnych zaliczane są m.in. kuce. Wśród ras kulturalnych można wyróżnić konie zimnokrwiste oraz gorącokrwiste (szlachetne), obejmujące rasy czyste i półkrwi. W literaturze anglojęzycznej szlachetne konie wierzchowe nazywane są ciepłokrwistymi.
Co to jest rasa?
Zanim człowiek zaczął prowadzić selekcje hodowlaną, mianem rasy określano grupę koni zamieszkujących określony teren. Wpływ środowiska i stosunki między członkami stada warunkowały ich podobieństwo pod względem pokroju, maści, rasy, sposobu poruszania się, charakteru. Rasy wykształcone właśnie w ten sposób, takie jak arab, berber, czy tez w mniejszym stopniu dawne rasy kuców, uważa się za rasy "naturalne". W dzisiejszym, nowoczesnym rozumieniu rasa opiera się na prowadzeniu księgi stadnej będącej zapisem rodowodowym. Konie zarejestrowane w księdze stadnej zostały wpisane tam w wyniku selekcji, prowadzony przez odpowiednio długi czas pozwalający na wyksztalcenie rasy, charakteryzujący sie określonymi cechami, takimi jak wzrost, pokrój, sposób poruszania się i w mniejszym stopniu maść. Taki sposób określania rasy został wprowadzony pod koniec XIX wieku i nielicznie z ksiąg stadnych mają ponad sto lat.
Co to jest typ?
Poszczególne użytkowe typy koni, takie jak zaprzęgowy, do polowań, spacerowy czy do gry w polo, nie mogą być traktowanie jako odrębne rasy, ponieważ brak im swoistego wzorca. Na przykład mianem kona do polowań (huntera) można określić każdego konia użytkowego w ten sposób. Ten rodzaj kwalifikacji nie uwzględnia pokrój, maść, wymiarów ani innych charakterystycznych cech.
Koń zaprzęgowy i kuc wierzchowy
Ciężki koń zaprzęgowy powinien być silny i wytrzymały; od lżejszego kuca wierzchowego wymagana jest przede wszystkim elegancja.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Rodzina koniowatych
W 1867 roku w materiale skalnym pochodzącym z eocenu znaleziono szkielet Eohippusa uznanego za pierwszego przedstawiciela rodziny koniowatych. Prześledzono jego rozwój na przestrzeni blisko 60 milionów lat, aż do pojawienia się około miliona lat temu Equus caballus, przodka dzisiejszego konia. Eohippus był mniej więcej wzrostu lisa, miał cztery palce w kończynie przedniej i trzy w tylnej. Jego sierść była prawdopodobnie nakrapiana albo paskowana, dzięki czemu upodabniał się do otoczenia. W miarę jak tereny bagniste ustępowały bezleśnym równiną, jego potomkowie przystosowali się do życia w nowych warunkach. Z Ameryki koniowate przewędrowały na inne kontynenty, korzystając z połączeń istniejących w okresie przedlodowcowym. Około 8-10 tysięcy lat temu koń zniknął obszarów Ameryki. Ponownie pojawił się tam w XVI w., przywieziony przez hiszpańskich konfistadorów.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Rasy primitywne
Koń przewalskiego
Tarpan
Koń leśny
Tundra
Co to jest typ?
Poszczególne użytkowe typy koni, takie jak zaprzęgowy, do polowań, spacerowy czy do gry w polo, nie mogą być traktowanie jako odrębne rasy, ponieważ brak im swoistego wzorca. Na przykład mianem kona do polowań (huntera) można określić każdego konia użytkowego w ten sposób. Ten rodzaj kwalifikacji nie uwzględnia pokrój, maść, wymiarów ani innych charakterystycznych cech.
Koń zaprzęgowy i kuc wierzchowy
Ciężki koń zaprzęgowy powinien być silny i wytrzymały; od lżejszego kuca wierzchowego wymagana jest przede wszystkim elegancja.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Rodzina koniowatych
W 1867 roku w materiale skalnym pochodzącym z eocenu znaleziono szkielet Eohippusa uznanego za pierwszego przedstawiciela rodziny koniowatych. Prześledzono jego rozwój na przestrzeni blisko 60 milionów lat, aż do pojawienia się około miliona lat temu Equus caballus, przodka dzisiejszego konia. Eohippus był mniej więcej wzrostu lisa, miał cztery palce w kończynie przedniej i trzy w tylnej. Jego sierść była prawdopodobnie nakrapiana albo paskowana, dzięki czemu upodabniał się do otoczenia. W miarę jak tereny bagniste ustępowały bezleśnym równiną, jego potomkowie przystosowali się do życia w nowych warunkach. Z Ameryki koniowate przewędrowały na inne kontynenty, korzystając z połączeń istniejących w okresie przedlodowcowym. Około 8-10 tysięcy lat temu koń zniknął obszarów Ameryki. Ponownie pojawił się tam w XVI w., przywieziony przez hiszpańskich konfistadorów.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Rasy primitywne
Przez większą część okresu lodowcowego Equus przemieszczał się z Ameryki do Europy i Azji. Zatrzymanie tego procesu nastąpiło przed około 10 tysiącami lat, gdy gdy koniowate zniknęły z obszaru Ameryki. W Europie i Azji trwa ewolucja czterech prymitywnych ras koni, żyjących w odmiennych warunkach środowiska. W Azji był to koń stepowy Equus przewalskii, dziś znany jako azjatycki dziki koń albo koń Przewalskiego. Na nieco zarośniętych równinach, położnonych dalej na zachód, żył Equus przewalskii gmelini, czyli tarpan; w Europie Północnej zaś ciężki, powolny koń, Equus przewalskii silvaticus, zwany koniem leśnym lub dyluwianym. Na terenach północno-wschodniej Syberii występował inny koń primitywny, zwany tundra.
Dzikiego konia azjatyckiego, dziś spotykanego głównie w ogrodach zoologicznych, planuje się ponownie wprowadzić do środowiska naturalnego. Charakterystycznymi elementami jego pokroju są: ciężka głowa o tzw. garbonosym profilu i stojąca grzywa. w odróżnieniu od konia domowego ma 66, a nie 64 chromosomy.
Żyjący niegdyś tarpan był rączym zwierzęciem o szczupłej i lekkiej budowie. Sierść maści bułanej, przypominająca umaszczenie jelenia, jaśniała na zimę. Być może istnieje związek między tarpanem a przodkami konia arabskiego. W Polsce podjęto próby odtworzenia tego gatunku, przez docelową hodowlę koników polskich.
Wymarły koń leśny był prawdopodobnie masywnym zwierzęciem o grubych nogach, dobrze przystosowanym do skubania paszy. Miał szerokie kopyta ułatwiające poruszanie się w terenie bagiennym, a jego gruba, gęsta sierść miała ubarwienie maskujące (jabłkowite). Uznaje się go za przodka ciężkich ras koni europejskich.
Pozostałości szkieletu zwierzęcia, które wraz z fragmentami kośćca mamutów znaleziono w dolinie rzeki Jana na północno-wschodniej Syberii, to prawdopodobnie szkielet konia tundra. Żyjące tam kuce jakuckie z długą sierścią maści siwej są uważane za potomków tundry. Nie wydaje się jednak, by ten prymitywny koń odegrał istotną rolę w kształtowaniu współczesnych ras.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Typy koni
Podczas obecnego stulecia profesorowie J.G. Speed z Edynburga, Edward Skorkowski z Krakowa i Hermann Ebhard ze Stuttgartu przeprowadzili szczegółową analizę kości wczesnych ras koni, ich uzębienia i innych cech. Na tej podstawie doszli do wniosku, że jeszcze przed udomowieniem konia w Eurazji, mniej więcej 5-6 tysięcy lat temu, istniały cztery podgatunki Equusa. Nazwano je: kuc typu 1, kuc typu 2, koń typu 3 i koń typu 4. Najbardziej zbliżone do nich rasy współczesne to: do typu 1-exmoor, typu 2-highland, typu 3-acha-tekin i typu 4-kuc kaspijski.
Kuc typu 1
Pochodzi z północno-zachodniej Europy. Miał 120-122 cm wysokości w kłębie, prosty profil, szerokie czoło i małe uszy. Odznaczał się dużą odpornością na wilgoty klimat i zdolnością przetrwania w niesprzyjających warunkach środowiska. Szczątki znalezione na Alasce wskazują na budowę szczęki zbliżoną do rasy exmoor.
Kuc typu 2
Pochodził z północnej Eurazji. Miał 140-142 cm wysokości w kłębie. Charakteryzował się masywną budową i pospolitym wyglądem. Miał ciężką głowę o garbonosym profilu. W większym stopniu przypominał konia Przewalskiego. Był silny i odporny na niską temperaturę.
Koń typu 3
Pochodził ze środkowej Azji, miał około 143 cm wysokości w kłębie. Charakteryzował się cienką skórą, szczupłą szyją oraz delikatnymi uszami, długą i wąską kłodą i ściętym zadem. Dobrze znosił wysoką temperaturę i mógł przetrwać w warunkach pustynnych.
Koń typu 4
Pochodził z zachodniej Azji. Uważa się go za przodka konia arabskiego. Miał 100-110 cm wysokości w kłębie, delikatną i szczupłą budowę ciała, charakterystyczną małą głowę o profilu wklęsłym (szczupaczym) i wysoko osadzony ogon. Żył na pustyni lub stepie, dobrze znosząc upały.
Rasy współczesne
Cztery opisane typy pochodzące od koni prymitywnych dały początek współczesnym rasom koni. Na przykład typowi 1 odpowiada współczesna rasa exmoor o specyficznej budowie szczęk. Rasa highland z pewnością zachowała cechy typu 2, chociaż bardziej przypomina dzikiego konia azjatyckiego. Achał-tekin odziedziczył cechy charakterystyczne typu 3, a kuc kaspijski jest zbliżony do typu 4.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Wpływy arabskie, berberyjskie
i hiszpańskie
Największy wpływ na kształtowanie się współczesnych ras koni miały konie czystej krwi arabskiej. Nie bez znaczenia okazały się również silna genetycznie północnoafrykańska rasa beberyjska oraz rasa hiszpańska, która dominowała w Europie na przełomie XVI i XVII wieku. Rasa ta odegrała dużą rolę w tworzeniu ras amerykańskich. Historię koni pełnej krwi angielskiej zapoczątkował import do Anglii z Półwyspu Arabskiego trzech ogierów czystej krwi arabskiej. Beber, koń hiszpański, i szybkie miejscowe konie dały początek rasie angielskich konie wyścigowych, czyli koniom angielskim pełnej krwi, zwanym też czasami anglikami lub folbutami.
Koń arabski
Święta wojna islamu (dżihad) w VII wieku wywarła na kulturę wielu narodów. W chwili śmierci proroka Mahometa w 632 roku imperium Muslimów rozciągało się od Chin po Europę. Wraz z wojowniczymi Arabami wędrowały ich konie, które krzyżowane były z innymi ogierami typami koni gorącokrwistych, takimi jak achałtekińskie czy turkmeńskie. Konie te były ściśle powiązane z rasami Półwyspu Arabskiego.
Koń berberyjski (berber)
W VII wieku berberyjscy kawalerzyści wkroczyli z Afryki Półnonej do Hiszpanii, a następnie Galii. Inwazję Maurów na Europę powstrzymał Charles Matel ze swoimi frankijskimi rycerzami pod Poitiers w 732 roku. Wraz z Maurami do Europy przywędrowały ich konie, które odegrały znaczną rolę w rozwoju wielu współczesnych ras.
Koń hiszpański
Przez niemal dwieście lat koń hiszpański był główną rasą użytkowaą w Europie, a przy tym ulubieńcem władców i dowódców wojskowych. Na początku XVI wieku koń hiszpański zawędrował do obu Ameryk wraz z hiszpańskimi konkwistadorami, by ukształtować tam rasy, u których do dziś widoczny jest dolew krwi hiszpańskiej. Wiele raz europejskich pozostało bez wpływu krwi hiszpańskiej, który widoczny jest zarówno u lipicianów z hiszpańskiej wyższej szkoły jazdy, jak u rasy fryzyjskiej i welsh cob. Chociaż konie rasy hiszpańskiej nie odznaczają się specjalną szybkością, są jednak wyjątkowo wytrzymałe i odważne.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Typy koni
Podczas obecnego stulecia profesorowie J.G. Speed z Edynburga, Edward Skorkowski z Krakowa i Hermann Ebhard ze Stuttgartu przeprowadzili szczegółową analizę kości wczesnych ras koni, ich uzębienia i innych cech. Na tej podstawie doszli do wniosku, że jeszcze przed udomowieniem konia w Eurazji, mniej więcej 5-6 tysięcy lat temu, istniały cztery podgatunki Equusa. Nazwano je: kuc typu 1, kuc typu 2, koń typu 3 i koń typu 4. Najbardziej zbliżone do nich rasy współczesne to: do typu 1-exmoor, typu 2-highland, typu 3-acha-tekin i typu 4-kuc kaspijski.
Kuc typu 1
Pochodzi z północno-zachodniej Europy. Miał 120-122 cm wysokości w kłębie, prosty profil, szerokie czoło i małe uszy. Odznaczał się dużą odpornością na wilgoty klimat i zdolnością przetrwania w niesprzyjających warunkach środowiska. Szczątki znalezione na Alasce wskazują na budowę szczęki zbliżoną do rasy exmoor.
Kuc typu 2
Pochodził z północnej Eurazji. Miał 140-142 cm wysokości w kłębie. Charakteryzował się masywną budową i pospolitym wyglądem. Miał ciężką głowę o garbonosym profilu. W większym stopniu przypominał konia Przewalskiego. Był silny i odporny na niską temperaturę.
Koń typu 3
Pochodził ze środkowej Azji, miał około 143 cm wysokości w kłębie. Charakteryzował się cienką skórą, szczupłą szyją oraz delikatnymi uszami, długą i wąską kłodą i ściętym zadem. Dobrze znosił wysoką temperaturę i mógł przetrwać w warunkach pustynnych.
Koń typu 4
Pochodził z zachodniej Azji. Uważa się go za przodka konia arabskiego. Miał 100-110 cm wysokości w kłębie, delikatną i szczupłą budowę ciała, charakterystyczną małą głowę o profilu wklęsłym (szczupaczym) i wysoko osadzony ogon. Żył na pustyni lub stepie, dobrze znosząc upały.
Rasy współczesne
Cztery opisane typy pochodzące od koni prymitywnych dały początek współczesnym rasom koni. Na przykład typowi 1 odpowiada współczesna rasa exmoor o specyficznej budowie szczęk. Rasa highland z pewnością zachowała cechy typu 2, chociaż bardziej przypomina dzikiego konia azjatyckiego. Achał-tekin odziedziczył cechy charakterystyczne typu 3, a kuc kaspijski jest zbliżony do typu 4.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Wpływy arabskie, berberyjskie
i hiszpańskie
Największy wpływ na kształtowanie się współczesnych ras koni miały konie czystej krwi arabskiej. Nie bez znaczenia okazały się również silna genetycznie północnoafrykańska rasa beberyjska oraz rasa hiszpańska, która dominowała w Europie na przełomie XVI i XVII wieku. Rasa ta odegrała dużą rolę w tworzeniu ras amerykańskich. Historię koni pełnej krwi angielskiej zapoczątkował import do Anglii z Półwyspu Arabskiego trzech ogierów czystej krwi arabskiej. Beber, koń hiszpański, i szybkie miejscowe konie dały początek rasie angielskich konie wyścigowych, czyli koniom angielskim pełnej krwi, zwanym też czasami anglikami lub folbutami.
Koń arabski
Święta wojna islamu (dżihad) w VII wieku wywarła na kulturę wielu narodów. W chwili śmierci proroka Mahometa w 632 roku imperium Muslimów rozciągało się od Chin po Europę. Wraz z wojowniczymi Arabami wędrowały ich konie, które krzyżowane były z innymi ogierami typami koni gorącokrwistych, takimi jak achałtekińskie czy turkmeńskie. Konie te były ściśle powiązane z rasami Półwyspu Arabskiego.
Koń berberyjski (berber)
W VII wieku berberyjscy kawalerzyści wkroczyli z Afryki Półnonej do Hiszpanii, a następnie Galii. Inwazję Maurów na Europę powstrzymał Charles Matel ze swoimi frankijskimi rycerzami pod Poitiers w 732 roku. Wraz z Maurami do Europy przywędrowały ich konie, które odegrały znaczną rolę w rozwoju wielu współczesnych ras.
Koń hiszpański
Przez niemal dwieście lat koń hiszpański był główną rasą użytkowaą w Europie, a przy tym ulubieńcem władców i dowódców wojskowych. Na początku XVI wieku koń hiszpański zawędrował do obu Ameryk wraz z hiszpańskimi konkwistadorami, by ukształtować tam rasy, u których do dziś widoczny jest dolew krwi hiszpańskiej. Wiele raz europejskich pozostało bez wpływu krwi hiszpańskiej, który widoczny jest zarówno u lipicianów z hiszpańskiej wyższej szkoły jazdy, jak u rasy fryzyjskiej i welsh cob. Chociaż konie rasy hiszpańskiej nie odznaczają się specjalną szybkością, są jednak wyjątkowo wytrzymałe i odważne.